خطر نصب ۵۰۰۰ آسانسور غیراستاندارد در پروژه‌های مسکن مهر!

ماجرای خرید ۵۰۰۰ آسانسور مشکوک؛ بدون مناقصه و بدون استاندارد!

در یکی از جنجالی‌ترین خبرهای آبان ۱۴۰۴، گزارش‌هایی منتشر شد که نشان می‌داد حدود پنج هزار دستگاه آسانسور برای پروژه‌های مسکن مهر بدون برگزاری مناقصه رسمی خریداری شده است. این موضوع از آن جهت حساس شد که برخی مسئولان اتحادیه آسانسور اعلام کردند بخش زیادی از این تجهیزات نه‌تنها فاقد استانداردهای لازم هستند، بلکه حتی مطابق با ضوابط فنی و ایمنی مبحث ۱۵ مقررات ملی ساختمان نیز طراحی و نصب نشده‌اند. پروژه مسکن مهر که قرار بود سرپناهی امن و ارزان برای خانواده‌ها باشد، حالا با شائبه خطر جانی برای ساکنان روبه‌رو شده است. وقتی بحث آسانسور مطرح می‌شود، مسئله فقط بالا و پایین‌ رفتن افراد نیست؛ موضوع اصلی، امنیت جان خانواده‌هایی است که هر روز به این تجهیزات اعتماد می‌کنند. نبود مناقصه به‌معنای حذف شفافیت، افزایش احتمال رانت و کاهش کیفیت تجهیزات است. همین مسئله باعث شد این پرونده به سرعت در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها داغ شود و مردم بپرسند چه کسانی مسئول نظارت و تایید این خریدهای غیرشفاف بوده‌اند؟

مبحث ۱۵ مقررات ملی ساختمان چه می‌گوید و چرا رعایت نشد؟

مبحث ۱۵ مقررات ملی ساختمان یکی از مهم‌ترین بخش‌های قانون ساخت‌وساز در ایران است که مستقیماً به طراحی، نصب، بهره‌برداری و نگهداری آسانسورها مربوط می‌شود. طبق این ضوابط، آسانسورهای ساختمان‌های مسکونی بالای چهار طبقه باید ظرفیت مشخص، سیستم ایمنی اضطراری، تهویه استاندارد، آلارم خطر، ترمز ایمنی و امکان تخلیه اضطراری داشته باشند. اما گزارش‌ها نشان می‌دهد بسیاری از آسانسورهای خریداری‌شده برای پروژه‌های جدید مسکن مهر از این موارد تخطی کرده‌اند. برخی از آن‌ها حتی گواهی پایان کار یا تأییدیه استاندارد ملی ایران را دریافت نکرده‌اند. یکی از نکات بسیار مهم در این مبحث، رعایت ابعاد کابین برای عبور ویلچر و حمل برانکارد است، اما بسیاری از آسانسورهای نصب‌شده چنین ظرفیتی ندارند. این یعنی در مواقع وقوع حادثه یا نیاز به انتقال بیمار، ساکنان و امدادگران با مشکل مواجه می‌شوند. عدم رعایت این قانون نه‌تنها تخلف فنی است، بلکه می‌تواند به قیمت جان انسان‌ها تمام شود؛ با این حال هنوز مشخص نیست چه نظارتی بر اجرای دقیق این مقررات صورت گرفته است.

آسانسورهای ۶ نفره در ساختمان‌های ۸ طبقه؛ بازی با جان مردم؟

یکی از عجیب‌ترین بخش‌های این ماجرا مربوط به ظرفیت آسانسورهاست. طبق استاندارد، ساختمان‌های چندطبقه مخصوصاً بالای شش یا هشت طبقه باید آسانسورهایی با ظرفیت حداقل ۸ نفره داشته باشند تا امکان جابجایی سریع ساکنان، ویلچر، وسایل ضروری یا برانکارد وجود داشته باشد. اما گزارش‌ها نشان می‌دهد تعدادی از آسانسورهای خریداری‌شده برای واحدهای مسکن مهر فقط شش نفر ظرفیت دارند. این یعنی کوچک‌تر بودن ابعاد کابین، محدودیت در حمل افراد ناتوان جسمی و افزایش فشار بر موتور آسانسور هنگام استفاده مداوم. حال تصور کنید یک مجتمع ۱۰ طبقه با ۸۰ واحد مسکونی فقط دو آسانسور ۶ نفره داشته باشد؛ حجم تردد، استهلاک سریع و خطرات احتمالی به مراتب بیشتر خواهد شد. منتقدان می‌گویند این تصمیم فقط برای کاهش هزینه‌ها گرفته شده؛ اما کاهش هزینه وقتی منجر به کاهش ایمنی شود، دیگر صرفه‌جویی نیست، بلکه بی‌توجهی به جان مردم است. ساکنان برخی مناطق حتی اعلام کرده‌اند که آسانسورها هنگام شلوغی گیر می‌کنند یا صدای غیرطبیعی از موتور آن‌ها شنیده می‌شود.

چه کسانی پشت نصب آسانسورهای غیراستاندارد در مسکن مهر هستند؟

این سؤال مهم‌ترین بخش ماجراست؛ چه مجموعه یا افرادی مسئول خرید، نصب و نظارت بر آسانسورهای غیراستاندارد بوده‌اند؟ طبق ساختار قانونی، مسئولیت اصلی بر عهده پیمانکار پروژه، شرکت سازنده، ناظر ارشد پروژه و در نهایت وزارت راه و شهرسازی است. با این حال، گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد بسیاری از قراردادها به صورت مستقیم و بدون مناقصه عمومی منعقد شده و همین مسئله احتمال وجود رانت، روابط غیررسمی یا فشارهای اقتصادی را تقویت می‌کند. برخی کارشناسان صنعت آسانسور معتقدند که شرکت‌های بی‌نام و نشان، به‌جای برندهای معتبر داخلی، این آسانسورها را وارد یا تولید کرده‌اند و تجهیزات آن‌ها اغلب فاقد گواهی استاندارد و خدمات پس از فروش بوده است. از سوی دیگر، نبود سامانه شفاف برای گزارش‌دهی عمومی باعث شده اطلاعات دقیق قراردادها منتشر نشود. مردم اکنون انتظار دارند که دستگاه‌های نظارتی مانند سازمان بازرسی کل کشور و دیوان محاسبات وارد این موضوع شوند و اسامی مسئولان این تصمیم‌ها را به صورت شفاف اعلام کنند.

خطر بزرگ برای کودکان، سالمندان و افراد ویلچرسوار در آسانسورهای جدید

آسانسور فقط وسیله‌ای برای جابجایی عمودی نیست، بلکه نقش مهمی در حفظ امنیت و سلامت افراد، به‌خصوص قشرهای آسیب‌پذیر جامعه دارد. در ساختمان‌هایی که آسانسور استاندارد وجود ندارد، بیشترین آسیب متوجه کودکان، سالمندان، زنان باردار و افراد دارای معلولیت است. آسانسورهای کوچک ۶ نفره نه فضای کافی برای ویلچر دارند، نه امکان حمل برانکارد اورژانسی را فراهم می‌کنند. اگر یک سالمند در داخل آسانسور گیر کند، نبود سیستم تهویه مناسب یا تلفن اضطراری می‌تواند حتی منجر به مشکلات قلبی یا تنفسی شود. در بسیاری از مجتمع‌های مسکن مهر، گزارش شده که آسانسورها بدون سیستم UPS (برق اضطراری) نصب شده‌اند؛ یعنی با قطع برق، کابین در میان طبقات متوقف می‌شود. تصور کنید کودکی تنها داخل کابین گیر کند یا مادر بارداری بین طبقات بماند؛ این فقط یک مشکل فنی نیست، تهدید مستقیم برای جان انسان است. بی‌توجهی به استاندارد برای این گروه‌ها، نه فقط یک خطای مهندسی بلکه نوعی بی‌عدالتی اجتماعی محسوب می‌شود.

اگر آسانسور سقوط کند یا گیر کند، چه کسی پاسخگو است؟

یکی از سوالات مهم مردم این است که اگر حادثه‌ای مثل سقوط یا گیر کردن آسانسور رخ دهد، مسئولیت با چه کسی است؟ طبق قانون، پیمانکار ساختمان، شرکت نصب‌کننده آسانسور و مهندس ناظر موظف‌اند تا پایان کار و دریافت گواهی استاندارد مسئولیت کامل ایمنی را بپذیرند. اما وقتی آسانسور بدون تاییدیه استاندارد یا بدون قرارداد سرویس و نگهداری تحویل ساکنان داده شود، در صورت حادثه، یافتن مقصر قانونی بسیار پیچیده می‌شود. در چنین شرایطی، خانواده‌ها مجبور می‌شوند از طریق مراجع قضایی اقدام کنند؛ روندی طولانی، پرهزینه و اغلب بدون نتیجه سریع. کارشناسان می‌گویند نبود بیمه‌ معتبر آسانسور بزرگ‌ترین تهدید در این ماجراست، زیرا برخی پیمانکاران برای کاهش هزینه‌ها، بیمه سالانه و تاییدیه ایمنی را حذف کرده‌اند. این یعنی در صورت بروز حادثه، خسارت‌های مالی و جانی ممکن است به طور مستقیم بر دوش ساکنان بیفتد. مردم حق دارند بدانند آسانسوری که هر روز از آن استفاده می‌کنند تحت پوشش بیمه، استاندارد ملی و خدمات پس از نصب است یا نه.

از سوابق تلخ سقوط آسانسورها در ایران تا تجربه‌های جهانی

حادثه‌های مربوط به آسانسور در ایران پیشینه طولانی دارد و متأسفانه برخی از آن‌ها با جان باختن افراد همراه بوده است. در سال‌های اخیر، بارها اخبار سقوط کابین آسانسور، گیر کردن چندساعته افراد یا نقص در ترمز اضطراری منتشر شده است. برای مثال، در یکی از مجتمع‌های تهران، سقوط آسانسور باعث جان باختن دو کارگر ساختمانی شد. در حادثه‌ای دیگر، یک کودک در اثر نقص سنسور درب آسانسور دچار آسیب جدی شد. این موارد فقط مختص ایران نیست؛ در کشورهای دیگر هم حوادث مشابه رخ داده، اما تفاوت اصلی در نحوه رسیدگی و نظارت دقیق بعد از حادثه است. در کشورهایی مثل ژاپن و آلمان، هر آسانسور موظف است هر ماه توسط شرکت‌های ثبت‌شده و دارای مجوز، سرویس و گزارش فنی دریافت کند، در حالی که در بسیاری از ساختمان‌های ایران فقط سالی یک یا دوبار سرویس انجام می‌شود. مرور این وقایع نشان می‌دهد که استاندارد آسانسور یک گزینه انتخابی نیست؛ یک ضرورت حیاتی برای حفظ امنیت عمومی است.

چطور بفهمیم آسانسور ساختمان ما استاندارد است یا نه؟

خیلی از ساکنان ساختمان‌ها نمی‌دانند آسانسوری که هر روز استفاده می‌کنند، اصلاً استاندارد است یا خیر. تشخیص این موضوع سخت نیست اگر بدانیم باید دنبال چه نشانه‌هایی بگردیم. اولین و مهم‌ترین نشانه، برگه بازرسی و تاییدیه استاندارد سالانه است که باید داخل کابین یا تابلو فرمان نصب شده باشد. دوم، پلاک سرویس و نگهداری آسانسور است که نام شرکت سرویس‌دهنده، تاریخ آخرین بازبینی و شماره تماس اضطراری روی آن درج می‌شود. سوم، وجود سیستم نجات اضطراری (UPS) که هنگام قطع برق کابین را به نزدیک‌ترین طبقه منتقل می‌کند. چهارم، وضعیت ظاهری و عملکرد؛ لرزش شدید هنگام حرکت، صدای غیرعادی، گیرکردن در طبقات یا باز نشدن درست درب‌ها همه زنگ خطر هستند. در نهایت، ابعاد کابین و ظرفیت باید مطابق با مبحث ۱۵ باشد؛ کابین‌های کمتر از ۱۱۰ در ۱۴۰ سانتی‌متر برای ساختمان‌های چندطبقه غیرقانونی محسوب می‌شوند. دانستن این نکات می‌تواند جلوی بسیاری از خطرات را بگیرد و ساکنان را نسبت به حقوق خود آگاه‌تر کند.

هشدار متخصصان: سرویس نکردن آسانسور = بمب ساعتی در ساختمان

کارشناسان صنعت آسانسور معتقدند که حتی اگر بهترین برند و امن‌ترین سیستم آسانسور در ساختمان نصب شود، بدون سرویس و نگهداری دوره‌ای، مثل یک بمب ساعتی عمل می‌کند. بیشتر آسانسورهایی که در مسکن مهر و حتی ساختمان‌های شخصی‌ساز نصب شده‌اند، پس از اتمام پروژه، تحت قرارداد رسمی نگهداری نیستند و تنها در زمان خرابی جدی مورد بررسی قرار می‌گیرند. این یعنی روغن‌کاری قطعات، تنظیم ترمز اضطراری، بررسی سیم‌بکسل‌ها و سیستم ترمز ایمنی در بسیاری از ساختمان‌ها به‌موقع انجام نمی‌شود. نتیجه این سهل‌انگاری، افزایش احتمال سقوط کابین، گیر کردن مسافران یا حتی آتش‌سوزی موتورخانه آسانسور است. متخصصان هشدار می‌دهند که هر آسانسور باید حداقل ماهی یک‌بار توسط شرکت مجاز سرویس شود و گزارش نگهداری آن در دفتر فنی ساختمان ثبت گردد. اما در واقعیت، برخی مدیران ساختمان به‌دلیل هزینه، این کار را به تعویق می‌اندازند و جان ساکنان را در معرض خطر قرار می‌دهند. وقتی آسانسور بدون بررسی دقیق کار می‌کند، هر بار استفاده از آن می‌تواند به حادثه‌ای غیرقابل‌جبران منجر شود.

مردم چه‌کار کنند؟ راه‌های مطالبه حقوق و شکایت از آسانسور ناایمن

اگر ساکنان احساس کنند آسانسور ساختمانشان ناایمن است یا فاقد استانداردهای قانونی است، حق دارند اقدام کنند. اولین قدم، درخواست رسمی از مدیر ساختمان یا هیئت‌مدیره برای بررسی وضعیت آسانسور و ارائه قرارداد سرویس و تاییدیه استاندارد است. اگر پاسخی دریافت نشد، ساکنان می‌توانند به سازمان استاندارد استان یا سامانه ۱۲۴ وزارت صمت شکایت ثبت کنند. در ساختمان‌های مسکن مهر، امکان شکایت از طریق ادارات راه و شهرسازی نیز وجود دارد. نکته مهم این است که تمام آسانسورها باید دارای بیمه مسئولیت مدنی در قبال سرنشینان باشند؛ در صورت نبود بیمه، ساکنان می‌توانند از طریق شورای حل اختلاف یا دادگستری اقدام کنند. کارشناسان حقوقی توصیه می‌کنند که حتماً تصاویر، فیلم یا گزارش خرابی آسانسور جمع‌آوری شود تا در صورت حادثه، امکان پیگیری قانونی وجود داشته باشد. دانستن حقوق شهروندی، اولین گام برای جلوگیری از فاجعه است. سکوت در برابر آسانسور ناایمن، فقط احتمال حادثه را بیشتر می‌کند.

لزوم شفاف‌سازی فوری وزارت راه و شهرسازی؛ واقعیت چیست؟

این ماجرا فقط مشکل فنی آسانسورها نیست؛ یک موضوع ملی و مرتبط با اعتماد عمومی است. مردم حق دارند بدانند چه مقدار از بودجه پروژه‌های مسکن مهر صرف خرید آسانسورهای غیراستاندارد شده و چرا بسیاری از قراردادها بدون مناقصه رسمی انجام شده است. وزارت راه و شهرسازی باید به‌طور شفاف اعلام کند چه شرکت‌هایی طرف قرارداد بوده‌اند، چه تعداد آسانسور نصب شده، کدام‌ها تاییدیه استاندارد ندارند و چه اقداماتی برای اصلاح انجام می‌شود. مجلس شورای اسلامی و دیوان محاسبات نیز می‌توانند این پرونده را بررسی کنند تا اگر تخلف مالی یا جانی رخ داده، مسئولان پاسخگو باشند. شفاف‌سازی در این مرحله نه‌تنها موجب آرامش مردم می‌شود، بلکه می‌تواند جلوی تکرار چنین خطاهایی در پروژه‌های آینده را بگیرد. مسئولان نباید منتظر وقوع حادثه بمانند؛ زیرا حتی یک سقوط آسانسور یا گیر کردن مسافران در ساختمان‌های تازه‌ساز کافی است تا اعتماد عمومی به کل پروژه زیر سوال برود. امروز جامعه نه به وعده، بلکه به پاسخ و اقدام عملی نیاز دارد.

جمع‌بندی: ایمنی آسانسور، شوخی نیست – جان مردم در میان است

در نهایت، آنچه این ماجرا را نگران‌کننده می‌کند، فقط خرید ۵۰۰۰ آسانسور غیراستاندارد نیست، بلکه نادیده گرفتن امنیت ساکنان است. آسانسور بخشی از لوکس بودن ساختمان نیست؛ یک ضرورت حیاتی برای زندگی شهری است، درست مثل آب، برق و گاز. وقتی کودکان، سالمندان، مادران باردار و افراد دارای ناتوانی جسمی هر روز سوار آسانسوری می‌شوند که نه استاندارد دارد، نه بیمه، نه سرویس دوره‌ای، این یعنی جان مردم عمداً در معرض خطر قرار گرفته است. مسکن مهر قرار بود خانه‌ای امن برای خانواده‌ها باشد، نه ساختمانی پر از اضطراب و نگرانی. امروز مردم انتظار دارند به‌جای انکار یا پنهان‌کاری، تصمیم‌گیران پاسخگو باشند و برای اصلاح وضعیت اقدام فوری انجام دهند. آسانسور استاندارد، یک هزینه اضافی نیست، بلکه سرمایه‌گذاری برای حفظ جان انسان‌هاست. اگر ایمنی قربانی سرعت ساخت‌وساز شود، نتیجه‌اش دیر یا زود با حادثه جبران خواهد شد.